Z uwagi, że ostatnio bardzo często otrzymujemy zapytania w sprawach majątkowych rodziny, biorąc pod uwagę, że nadal panuje wiedza w tym temacie na podstawie starego stanu prawnego, postanowiliśmy przybliżyć naszym Czytelnikom tą tematykę w oparciu o obowiązujące nowe przepisy ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.).


Nowe przepisy dotyczące małżeńskich majątków obowiązują, dokładnie od 20 stycznia 2005 r. Zmiany były konieczne, bo dotychczasowe uregulowania prawne, obowiązujące od 38 lat, nie przystawały już do aktualnej rzeczywistości. Wśród nowych zasad na szczególną uwagę niewątpliwie zasługują rozwiązania, które dają lepszą ochronę przed długami współmałżonka i wyraźne wskazują, jakie czynności wymagają jego zgody, czy też te, które umożliwiają ustanowienie rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków.

Zmiany są znaczące, niemal rewolucyjne, a funkcjonują w efekcie nowelizacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz niektórych innych ustaw, dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. (Dz.U. nr 162, poz. 1691). Obowiązujące już przepisy określają następujące ustroje majątkowe: ustrój ustawowy, przymusowy ustrój majątkowy oraz trzy ustroje umowne. Wśród tych ostatnich wyróżnia się wspólność majątkową, rozdzielność majątkową i rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

Co ważne, nowelizacja stara się „pogodzić” interes rodziny z prowadzeniem działalności gospodarczej i właściwym zabezpieczeniem wierzycieli.

Co to takiego - majątek wspólny
Mimo, że małżonkowie coraz chętniej podpisują intercyzę, nadal większość Polaków pozostaje w ustawowej wspólności majątkowej. Wspólność majątkowa powstaje z mocy prawa z chwilą zawarcia małżeństwa. Dlatego właśnie zdecydowano pozostawić ustrój wspólności majątkowej jako ustrój ustawowy, mimo jego wad, związanych m.in. z konfliktami związanymi z zarządem majątkiem wspólnym oraz z odpowiedzialnością małżonków za długi.

Wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, które dotychczas nazywane były dorobkiem.

Do majątku wspólnego należą w szczególności:

  • pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
  • dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków,
  • (nowość!) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków.

Majątek osobisty
W nowych przepisach nie ma już pojęcia majątku odrębnego. Przyjęto, że przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Do majątku osobistego każdego z małżonków należą:


  • przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej,
  • przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę (chyba, że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej),
  • prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej, podlegającej odrębnym przepisom,
  • przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
  • prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
  • przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość,
  • wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków,
  • przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków,
  • prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy,
  • przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Warto zwrócić szczególną uwagę na ostatni punkt tej listy. Nowością jest, że osobistą własność stanowi wszystko, co nabędziemy w zamian za majątek osobisty. To dobra wiadomość dla wierzycieli, którzy mogą lepiej zaspokoić się z szerzej określonego majątku osobistego. Dotychczas do majątku odrębnego wchodziły tylko takie przedmioty majątkowe, które nabyto ze środków uzyskanych w zamian za dwie kategorie przedmiotów: nabytych przed powstaniem wspólności ustawowej i nabytych przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę.

WARTO WIEDZIEĆ
Może się zdarzyć, że jeden z małżonków odmawia zgody na dokonanie czynności, do której niezbędna jest jego zgoda (np. na sprzedaż mieszkania) albo porozumienie się z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody (np. nieprzytomny przebywa w szpitalu). Drugi małżonek może wówczas zwrócić się do sądu o zezwolenie na dokonanie danej czynności. Sąd udzieli takiego zezwolenia, wówczas gdy wymaga tego dobro rodziny.

Przykład
Pan Zbigniew jest kierownikiem działu handlowego w firmie X. Za opracowanie nowej strategii rozwoju działu, która przyniesie wiele korzyści przedsiębiorstwu, otrzymał nagrodę – jeden z najnowszych modeli laptopa. Z uwagi na fakt, że jest to nagroda za osobiste osiągnięcia, stanowi zgodnie w k.r.o. jego majątek osobisty. Jeśli Pan Zbigniew sprzeda komputer i kupi za to sprzęt RTV – również będzie to jego majątek osobisty. Przed nowelizacją, sprzęt RTV zasiliłby wspólny majątek małżonków.

Jak zarządzać wspólnym majątkiem
Przez kilkadziesiąt lat istniał podział na czynności zwykłego zarządu majątkiem wspólnym (co do których małżonek mógł podejmować decyzje samodzielnie) i czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu (na które wymagana była zgoda współmałżonka). Powodowało to liczne konflikty i wątpliwości co do tego, czy małżonek mógł samodzielnie decydować o wspólnym majątku, a tym samym, często o jego zadłużeniu.

Nowelizacja k.r.o. zniosła ten podział, przyjmując jako zasadę, że każdy z małżonków ma prawo do samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym. Nie oznacza to jednak absolutnej dowolności – małżonkowie mają obowiązek współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym. Oznacza to, że powinni przede wszystkim informować się wzajemnie o stanie tego majątku (np. o tym, że jeden z nich otrzymał wysoką premię), o wykonywaniu zarządu majątkiem wspólnym (np. o zaplanowanym przez małżonka remoncie wspólnego mieszkania) i o zobowiązaniach obciążających ten majątek (np. o udzieleniu pożyczki znajomym). Jeśli małżonkowie nie będą przestrzegać tych obowiązków, może to skutkować ograniczeniem przez sąd lub pozbawieniem prawa do samodzielnego zarządu wspólnym majątkiem albo ustanowieniem przymusowej rozdzielności majątkowej.

Warto pamiętać, że małżonek zarządza samodzielnie przedmiotami służącymi mu do wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności zarobkowej.

Nowelizacja k.r.o. wprowadziła również możliwość sprzeciwienia się przez małżonka czynności zarządu majątkiem wspólnym zamierzonej przez drugiego małżonka. Taki sprzeciw ma zabezpieczać przed lekkomyślnymi i niegospodarnymi zachowaniami współmałżonka. Sprzeciw nie dotyczy czynności w bieżących sprawach życia codziennego lub zmierzających do zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny albo podejmowanych w ramach działalności zarobkowej. Jest on skuteczny wobec osoby trzeciej tylko wówczas, jeśli mogła ona zapoznać się z nim przed dokonaniem czynności prawnej (np. sprzedawca działki letniskowej wiedział wcześniej, że drugi małżonek nie wyraża zgody na jej zakup).

Wyjątki od zasady samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym
Zgoda drugiego małżonka jest potrzebna do dokonania:


  • czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również prowadzącej do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków,
  • czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal
  • czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa,
  • darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

Gdy wierzyciel dochodzi swego
Wierzyciel, który jest dłużnikiem jednego z małżonków, nie zawsze może zaspokoić się z majątku wspólnego. Zależy to od tego, czy drugi małżonek zgodził się na zaciągnięcie zobowiązania. Jeśli wyraził taką zgodę, wówczas wierzyciel może żądać zaspokojenia również z majątku wspólnego małżonków. Jeżeli jednak zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody drugiego małżonka albo zobowiązanie jednego z małżonków nie wynika z czynności prawnej, wówczas wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści uzyskanych z praw autorskich i pokrewnych, praw własności przemysłowej, czy innych praw twórcy. W sytuacji gdy wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa – zaspokojenie może nastąpić także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa.

Krótko mówiąc, to wierzyciel musi odpowiednio zabezpieczyć się, aby móc potem dochodzić spłaty długu z majątku wspólnego. Jeśli uzyska zgodę współmałżonka na zaciągnięcie zobowiązania, będzie miał szerszy zakres zaspokojenia, który obejmie także majątek wspólny, a nie tylko osobisty. Z drugiej strony, takie rozwiązanie ma chronić rodzinę – majątek wspólny pozostaje nienaruszony, jeśli zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody drugiego małżonka.

Przykład
Pan Marek, który ma z żoną wspólny majątek, kupuje samochód na raty. W salonie samochodowym musi podpisać także umowę kredytową. Jeśli sprzedawca nie uzyska zgody jego małżonki na kupno samochodu, musi liczyć się z tym, że w sytuacji gdy p.Marek nie będzie spłacał kredytu, firma nie będzie mogła odzyskać długu ze wspólnego majątku małżonków. Sprzedawca będzie mógł jedynie zaspokoić się z majątku osobistego p. Marka (o ile ten takowy posiada), gdyż żona nie wyrażała zgody na zaciągnięcie zobowiązania, które obciąża wspólny majątek.

Jeżeli wierzytelność powstała przed powstaniem wspólności majątkowej lub dotyczy majątku osobistego jednego z małżonków, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści uzyskanych z praw twórcy.

SŁOWNICZEK POJĘĆ
MAJĄTEK WSPÓLNY – przedmioty nabyte przez małżonków w trakcie trwania wspólności ustawowej (przed nowelizacją nazywany dorobkiem),
MAJĄTEK OSOBISTY – przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową (przed nowelizacją nazywany majątkiem odrębnym),
DOROBEK – wzrost wartości majątku każdego z małżonków po zawarciu umowy majątkowej,
SUROGACJA MAJĄTKU OSOBISTEGO – do majątku osobistego małżonka zalicza się wszystkie przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego (np. mieszkanie nabyte w zamian za pieniądze ze spadku).

Można wyrównać dorobki
Do rzadkości nie należy sytuacja, gdy małżonkowie, posiadający odrębne majątki, nie mają równych szans na ich powiększanie. Przykładowo, żona przez parę lat nie pracuje zawodowo, bo zajmuje się wychowywaniem dzieci – w tym czasie mąż pomnaża swój majątek, ona nie. Równie dobrze sytuacja może być odwrotna – żona pracuje i inwestuje w swój majątek, a mąż przez dłuższy czas np. jest chory. W tej sytuacji jeden z małżonków, nie z własnej winy, nie może powiększać swego majątku, podczas gdy drugi ma taką możliwość.

Dlatego od 20 stycznia 2005 r. można zawrzeć nowy rodzaj majątkowej umowy małżeńskiej – rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Pojęcie dorobku ma inne znaczenie, niż w dotychczasowych przepisach k.r.o. – jest to wzrost wartości majątku każdego z małżonków po zawarciu umowy majątkowej. Po ustaniu rozdzielności majątkowej (np. na skutek rozwodu) małżonek, którego dorobek jest mniejszy niż dorobek drugiego małżonka (czyli jeden małżonek „wzbogacił się” mniej niż drugi), może żądać wyrównania dorobków przez zapłatę lub przeniesienie prawa. Tak więc żona, która przez kilka lat zajmowała się dziećmi i sama nie mogła zarabiać na swój majątek, może żądać, aby mąż np. wypłacił jej określoną kwotę pieniędzy lub przeniósł na nią własność nieruchomości. Aby jednak zapobiec nadużywaniu prawa do wyrównania dorobków – np. gdy jeden z małżonków ma niższy dorobek, gdyż trwonił majątek, wprowadzono przepis, zgodnie z którym każdy z małżonków może z ważnych powodów żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków.

WARTO WIEDZIEĆ
Małżonkowie mogą sami, w drodze umowy, dokonać wyrównania dorobków. Dopiero, gdy nie mogą porozumieć się co do sposobu lub wysokości wyrównania, spór rozstrzygnie sąd.

Są też ograniczenia
Od 20 stycznia 2005 r. powiększono katalog umów małżeńskich, ale jednocześnie ograniczono swobodę małżonków przy rozszerzeniu umownej wspólności majątkowej. W wyniku małżeńskiej umowy majątkowej, wspólności nie można rozszerzyć na (dodano dwa pierwsze punkty):


  • przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
  • prawa majątkowe, które wynikają ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom,
  • prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
  • wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, o ile nie wchodzą one do wspólności ustawowej, jak również wierzytelności z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,
  • niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.

Przymusowy ustrój majątkowy
Dotychczas każdy z małżonków mógł z ważnych powodów żądać zniesienia przez sąd wspólności majątkowej, zarówno ustawowej, jak i umownej. Teraz zniesienie wspólności zastąpiono żądaniem ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Może je zgłosić z ważnych powodów każdy z małżonków.

Rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia. W wyjątkowych przypadkach sąd może ustanowić rozdzielność z dniem wcześniejszym niż wytoczenie powództwa – w szczególności wówczas, gdy małżonkowie żyli w rozłączeniu. Rozdzielność majątkowa powstaje z mocy prawa w razie ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego z małżonków. Uchylenie ubezwłasnowolnienia, a także umorzenie, ukończenie lub uchylenie postępowania upadłościowego powoduje, że między małżonkami powstaje ustawowy ustrój majątkowy (czyli ustawowa wspólność majątkowa).

Rozdzielność majątkowa powstaje także na skutek orzeczenia separacji. Z chwilą zniesienia separacji – między małżonkami powstaje ustawowy ustrój majątkowy. Jednak na zgodny wniosek małżonków sąd orzeknie o utrzymaniu między małżonkami rozdzielności majątkowej.

PODSTAWA PRAWNA
Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 162, poz. 1691).

Oto kilka pytań, jakie otrzymaliśmy:

– Czy umowa będzie nieważna?
Może się zdarzyć, że małżonek samodzielnie zadecyduje o wspólnym majątku – np. mąż sprzeda nieruchomość wtedy, gdy żona wyjedzie w delegację, bo akurat trafi mu się dobry kupiec. Czy, skoro powinien mieć na to zgodę żony, umowa jest nieważna?


NIE. Jeżeli jeden małżonek zawarł umowę bez zgody drugiego (mimo że zgoda taka była wymagana), umowa taka będzie ważna, jeśli zostanie potwierdzona przez drugiego małżonka. Małżonkowi, którego zgoda została pominięta, można wyznaczyć odpowiedni termin na potwierdzenie umowy. Nieważna będzie jednak jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody współmałżonka – np. zapis w testamencie.

– Czy mąż musi wiedzieć o darowiźnie?
Zamierzam ofiarować moim rodzicom 20 tysięcy złotych, gdyż potrzebują pieniędzy na leczenie. Mamy z mężem wspólny majątek – czy mąż musi wyrazić zgodę na dokonanie darowizny?


TAK. Nowe przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewidują, że darowizny z majątku wspólnego wymagają zgody drugiego małżonka. Nie dotyczy to jedynie drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych. O ile taką drobną darowizną będzie, przykładowo, kupno rodzicom prezentu imieninowego, to z pewnością nie będzie nią darowanie rodzicom 20 tysięcy złotych.

– Czy można zmienić ustrój?
10 lat temu spisaliśmy z mężem intercyzę i mamy osobne majątki. Czy po 20 stycznia 2005 r. do naszej umowy małżeńskiej będą miały zastosowanie nowe przepisy? Czy możemy przyjąć po tej dacie ustrój rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków?


TAK. Mimo że, co do zasady, nowe przepisy stosuje się do wszystkich małżeńskich ustrojów majątkowych, choćby powstały przed wejściem w życie nowelizacji, to jednak istnieją pewne wyjątki.

Dotychczasowe przepisy będą jednak miały zastosowanie m.in. do kwestii związanych z odpowiedzialnością za długi i do oceny skutków czynności zobowiązujących lub rozporządzających małżonków i ich odpowiedzialności za zobowiązania sprzed wejścia w życie nowelizacji.